آشنایی با نیشابور, گردشگری, نیشابور

کاروانسرای شاه عباسی نیشابور

کاروانسرای شاه عباسی نیشابور

زیبایی نیشابور فقط در آب و هوای چهار فصل آن نیست و این شهر به خاطر قدمت تاریخی خود میزبان بخش های عظیمی از تاریخ ایران زمین است، در تک تک بخش های شهر آثار باستانی فراوانی می توانید پیدا کنید اما اگر به دنبال خرید سوغاتی های شهرستان نیشابور هستید و به خراسان مرکزی سفر کردید پیشنهاد می کنم حتما به کاروانسرای شاه عباسی نیشابور سری بزنید. در تک کارت مقالات مختلفی در مورد نیشابور قرار دادیم و اینبار قصد داریم به مرکز تاریخ نیشابور یعنی کاروانسرای شاه عباسی برویم.

فهرست مطالب

کاروانسرای شاه عباسی به جای مانده از دوره ی صفوی است و در حال حاضر بخش های مختلف آن به صورت غرفه ای در اختیار فروشندگان وسائل مرتبط با تاریخ و فرهنگ و صنایع دستی قرار گرفته و تبدیل به بازارچه ای تاریخی و فرهنگی شده و همینطور در یکی از غرفه های این مجموعه موزه ی تاریخ شناسی نیشابور قرار دارد که در آینده در تک کارت به معرفی آن خواهیم پرداخت.
کاروانسرای شاه عباسی در دل نیشابور و در اوایل خیابان اصلی (امام) و در جوار میدان و مدرسه ی تاریخی خیام قرار دارد، این بنا مربوط به دورهٔ صفویان است که امروزه کاربری موزه و فروش صنایع دستی دارد و در بافت مرکزی شهر نیشابور قرار دارد و این اثر در تاریخ ١٧ خرداد ١٣۵۵ با شماره ثبت ١٢٣٠ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. همانند بازار تاریخی نیشابور، گمان بر این است که ساخت این کاروانسرا از جمله اصلاحات دوره شاه عباس صفوی در نیشابور بوده است.

کاروانسرا چیست؟

کاروانسرا، در خاورمیانه به مسافرخانه ‌ها یا مهمان‌ خانه ‌هایی که در فضای بزرگ برای راحتی کاروان‌ ها هستند گفته می‌شود. اغلب در این نوع مهمان ‌خانه ‌ها که حیاطی بزرگ دارند، مسافران برای شب توقف می‌کنند. به کاروانسرای بزرگ، تیم می‌ گویند. «تیم» یا «کاروانسرای بزرگ» بزرگ ‌ترین نوع ساختمان ‌های اسلامی است.
در یک تعریف ساده، کاروانسرا به ساختمانی اشاره دارد که کاروان را در خود جای می‌ دهد و پلان آن معمولاً مربع یا مستطیل شکل است، با یک ورودی برجسته عظیم و بلند، معمولاً ساده و بدون نقش، با دیوارهایی که گاهی بادگیرهایی در انتهای آن تعبیه شده ‌است. یک دالان با طاق قوسی که مابین ورودی و حیاط داخلی قرار گرفته ‌است، فضای کافی را برای جا دادن حیوانات بارکش فراهم ساخته ‌است. بر روی سکوی برآمده‌ ای که در پیرامون این حیاط قرار گرفته‌ است، طاقگان‌هایی واقع شده‌اند که نمای داخلی را مفصل بندی می ‌کنند. در پشت آنها حجره‌ های کوچکی برای منزل دادن مسافران ساخته شده‌ است. در کاروانسرا های دو طبقه، از حجره‌های پایینی برای انبار کردن کالاها و از حجره‌ های بالایی برای منزل دادن مسافران استفاده می ‌شد.
پر رونق‌ ترین دوره احداث و مرمت کاروانسرا ها را می ‌توان دوره صفویه دانست. در این دوران بود که شاه عباس یکم با توجه به تدبر خود، تصمیم به بازسازی و احیای جاده ابریشم نمود و یکی از الزامات این کار را احیای کاروانسرا ها می ‌دانست. پژوهشگران همین موضوع را یکی از دلایل اشتهار بیشتر کاروانسرا ها به کاروانسرای شاه عباسی می ‌دانند. هر چند ممکن است چندی از کاروانسراها ی بازسازی شده کاروانسراهای پیش از صفویه باشد. از جمله کاروانسراهایی که در دوره صفویه ایجاد شده، کاروانسرای شاه عباسی کرج است که این کاروانسرا در زمان شاه سلیمان صفوی و بین سالهای ۱۰۷۸ تا ۱۱۰۹ احداث گردیده‌ است.

برای مشاهده اندازه کامل تصاویر روی آنها کلیک کنید

نام ‌ها

رباط شاه عباسی، کاروانسرای شاه عباسی، رباط نیشابور و اکنون با توجه به کاربری آن توسط مردم محلی موزه نیشابور نام دارد.
 

کاربری

این کاروانسرای در دوره‌های مختلف تاریخ کاربری متفاوتی داشته ‌است. در دوره قاجار به عنوان یتیم خانه، در دوره پهلوی، شهربانی و ژاندارمری و پس از انقلاب اسلامی ایران تا سال ۱۳۶۷ انبار و از سال ۱۳۷۴ به بعد به عنوان اثر تاریخی و موزه مورد استفاده قرار گرفته و می ‌گیرد.
 

ساختار

بنا با توجه به کاربری آن در طول تاریخ-، دارای یک صحن مرکزی، ۲۴ حجره، چهار ایوان، اصطبل و سکوی بار داشته و دارد.
برای مشاهده اندازه کامل تصاویر روی آنها کلیک کنید

معرفی کاروانسرای شاه عباسی نیشابور

کاروانسرا از نوع چهار ایوانی با پلان مربع شکل به ابعاد ۶۹ در ۶۸ متر می باشد و با حدود ۴۹۰۰ مترمربع مساحت از کاروانسراهای نسبتا بزرگ است. بنا یک حیاط مرکزی دارد و ۲۴ حجره در گرداگرد آن به چشم می خورد. در قسمت پشت حجره ها اصطبل هایی ساخته شده که چارپایان و احشام در آنجا نگهداری می شدند و سکوهایی در آنجا ساخته شده تا بار و وسایل مسافران بر روی آن ها قرار بگیرد. در گذشته در قسمت جلوی کاروانسرا آب انباری وجود داشت که دارای دو بادگیر بود اما امروز اثری از این آب انبار وجود ندارد.
کاروانسرای شاه عباسی نیشابور در دوره قاجار مدتی محل نگهداری یتیمان و فقیران بود و در دوره پهلوی هم تبدیل به پادگان نظامی ژاندارمری شده بود تا اینکه در نهایت در سال ۱۳۶۷ در اختیار میراث فرهنگی قرار گرفت و بعد از چند سال بازسازی در سال ۱۳۷۴ به عنوان مجموعه فرهنگی و موزه فعالیت خود را آغاز کرد.

برای مشاهده اندازه کامل تصویر روی آن کلیک کنید

معماری کاروانسرای شاه عباسی نیشابور

در مرکز بنا حیاطی مربعی شکل قرار گرفته که در احاطه چهار ایوان و بیست و چهار ایوانچه می باشد. اصطبل‌ها در ردیف دوم در گرداگرد حیاط ساخته شده اند و از فضاهایی ستون ‌دار در گوشه‌های حیاط و فضاهای طویلی تشکیل شده اند که باعث ارتباط آن ها به یکدیگر می شود. در طراحی این کاروانسرا فضای زیادی در اختیار اصطبل ها قرار گرفته و حجره ها نسبت به آن ها سطح کمی را گرفته اند. ورود به اصطبل ‌ها از طریق پخ ‌های گوشه‌های حیاط و بدون هیچ واسطه ای انجام می شود، دسترسی ای که در کاروانسراهای دیگر کمتر به چشم می خورد. در چند سال اخیر با از بین رفتن بخش هایی، ایوان‌ها نیز به سمت اصطبل‌ ها باز می شوند.
ورود به کاروانسرا از قسمت مرکزی ضلع شمالی انجام می شود. درست مثل شیوه معماری دوره صفوی، سردر بلند بنا از امتداد افقی نمای ضلع ورودی این جبهه به بیرون آمده است. در دو طبقه طرفین پخ خورده سردر، طاق ‌نماهایی زیبا به چشم می خورد. ردیف طاق نماها در دو سمت سردر، تمایزی را بین ظاهر سمت ورودی از دیگر نماهای خارجی ایجاد کرده و بر روی سردر تاکیدی زیبا به وجود آورده است. در سه ضلع دیگر کاروانسرا هیچ تزئینی استفاده نشده و شیوه معماری آن ها ساده است. با آجرکاری هایی که در پیشانی و پشت بغل‌ های سردر انجام شده این قسمت زیبایی و تشخص بیشتری پیدا کرده است. سردر به سمت هشتی بزرگی منتهی می شود که دارای سقف رسمی بندی است. در گذشته در دو سمت هشتی، غرفه‌ها و اتاق‌هایی وجود داشت که امروز از بین رفته اند پس هشتی هم رو به به اصطبل‌های دو سمت این جبهه گشوده می شود. هشتی به طور مستقیم به ایوان جبهه شمالی و بعد از آن حیاط کاروانسرا راه پیدا می کند.
تقسیم بندی چهار نمای گرداگرد حیاط مشابه همدیگر است و از نظم و ترتیبی خاص حکایت دارد. رخ بام کلی حیاط با نمای ایوان‌ ها شکسته شده است. ایوان‌های دو جبهه شمالی و جنوبی کمی مرتفع تر از از دو ایوان دیگر هستند و بر محور ورودی تاکید می ‌کنند. دو ایوان شرقی و غربی با آجرکاری های پیشانی خود از دیگران متمایز شده اند. امروز در میانه حیاط کاروانسرا حوض و در اطراف آن باغچه هایی زیبا به چشم می خورد که جذابیت خاصی را به کاروانسرا داده اند. در گذشته در اطراف این کاروانسرا چهار برج وجود داشت که امروز از بین رفته اند.

برای مشاهده اندازه کامل تصاویر روی آنها کلیک کنید

کاربری کنونی کاروانسرای شاه عباسی نیشابور

امروز غرفه ‌های ضلع شرقی کاروانسرا تبدیل به «موزه نیشابور» شده اند، موزه ای که شامل سه بخش باستان ‌شناسی، مردم‌ شناسی و بخش ویژه می باشد.
 

قسمت باستان ‌شناسی

این بخش محل نمایش آثار تاریخی مثل ظرف های سفالی دوران تاریخی و اسلامی، سکه‌ های قبل از اسلام تا دوره تیموری، انواع ظرف های شیشه ای و فلزی، و اشیاء سنگی شده است.
 

قسمت مردم شناسی

این بخش قسمت هایی از زندگی روزانه مردم این منطقه را به نمایش گذاشته است.
 

بخش ویژه

در این بخش اشیایی مثل تعدادی سنگ قبرتاریخی، مجسمه‌های دوران تاریخی و قبل از آن، ماکت شهر قدیم نیشابور در عصر تیموری، تعدادی ضریح چوبی و تاریخی منبت‌ کاری شده، لوحه استوانه ‌ای بدلی منشور آزادی متعلق به کوروش هخامنشی به خط میخی، تعدادی اسناد خطی و… نمایش داده شده  است.
ضلع غربی این رباط مخصوص سالن اجتماعات و محل دائمی نمایشگاه آثار هنرهای دستی و کارگاه آموزشی می باشد و دیگر حجره‌های گرداگرد حیاط مرکزی مخصوص تولید محصولاتی مثل صنایع ‌دستی و سنتی نظیر گیوه بافی، حصیربافی، قالی بافی، غربال سازی، سفالگری، کارگاه مرمت سفال و … می باشد.
کاروانسرای عباسی اگرچه نسبت به دیگر جاذبه های معروف شهر چندان شناخته شده نیست اما جاذبه ای جذاب است و با بازدید از آن تاریخ و فرهنگ این سرزمین را بهتر درک می کنید. پیشنهاد می کنیم در سفر به نیشابور حتما از این بنای تاریخی و جذاب نیشابور دیدن کنید و با معماری زیبای صفوی و سنت های نیشابور بیشتر آشنا شوید.

برای بزرگ شدن تصویر روی آن کلیک کنید

مسیرهای دسترسی

اگر از سمت تهران به نیشابور می آیید کافی است از اولین خروجی به سمت راست (تابلو مرکز شهر) وارد شهر بشوید و وارد خیابان هفده شهریور بشوید و سپس آن را تا انتها ادامه بدهید و زمانی که به تابلو خیابان یکطرفه می رسید به سمت چپ (بلوار بعثت) بروید و آن را تا انتها بروید تا به یک میدان برسید و از اولین خروجی سمت راست به سمت خیابان امام بروید و به اولین چهارراه که رسیدید مجددا به سمت راست بروید و به میدان خیام می رسید، خودرو خود را در مکان مناسب پارک کنید و در ضلع جنوب غربی میدان خیام کاروانسرای شاه عباسی نیشابور قرار دارد.
اگر از سمت مشهد وارد شهر می شوید کافیست از ورودی شهر به سمت بالای میدان بروید (از زیر گذر عبور نکنید و به میدان باغرود یا امام رضا وارد شوید و سپس دور میدان دور بزنید و از سومین خروجی به سمت خیابان فردوسی شمالی بروید و مسیر را تا چهارراه امام ادامه بدهید. به چهار راه امام که رسیدید به سمت چپ بپیچید و مسیر را تا اولین میدان (میدان خیام) ادامه بدهید. در نزدیکی میدان خودرو خود را پارک کنید و در ضلع جنوب غربی میدان کاروانسرای شاه عباسی قرار دارد.

۵/۵ - (۷ امتیاز)

1 نظر در “کاروانسرای شاه عباسی نیشابور

  1. نیشابور گفت:

    کاش بیشتر به تاریخ نیشابور برسند

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *